दहावी स्वयंअध्ययन अभ्यासमाला -इतिहासलेखन : भारतीय परंपरा ( स्वाध्याय )







इयत्ता दहावी
विषय : इतिहास व राज्यशास्त्र
स्वयंअध्ययन अभ्यासमाला  लेख 5  
प्रकरण 2. इतिहासलेखन : भारतीय परंपरा ( स्वाध्याय )
                                                                          
                  
                                                                             भाऊसाहेब शिवाजीराव उमाटे
                                                                                  ज्ञानेश्वर विद्यालय,शाहू चौक, लातूर
                                                                                       इतिहास अभ्यास मंडळ सदस्य,
महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती
व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ,
                                                                                         बालभारती, पुणे४११००४
                                                                                                        www.bhausahebumate.com
                                                                                      
           विद्यार्थी मित्रांनो,आज  आपण इतिहासलेखन : भारतीय  परंपरा  या प्रकरणातील स्वाध्यायातील प्रश्नांचा अभ्यास करणार आहोत . यात स्वाध्यायातील प्रश्नांची तर उत्तरे आहेतच पण पाठावर आधारित इतर ही काही प्रश्न सरावासाठी दिली आहेत.

...................................................................................................................


प्रश्न १ अ. दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा  
१.भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण  खात्याचे पहिले सरसंचालक ...................... हे होत.  
उत्तर: भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण  खात्याचे पहिले सरसंचालक अलेक्झांडर कनिंगहॅम हे होत.  
‘हितोपदेश’ या संस्कृत ग्रंथाचा जर्मन भाषेत अनुवाद ................... यांनी  केला.
(जुलै २०१९ )
उत्तर : ‘हितोपदेश’ या संस्कृत ग्रंथाचा जर्मन भाषेत अनुवाद फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर यांनी  केला.
३. ‘प्रिमिटीव्ह कम्युनिझम टू स्लेव्हरी’ हे   पुस्तक .............इतिहासलेखनाचे उदाहरण आहे.
 (मार्च २०१९)
उत्तर: ‘प्रिमिटीव्ह कम्युनिझम टू स्लेव्हरी’ हे   पुस्तक मार्क्सवादी इतिहासलेखनाचे उदाहरण आहे.
प्रश्न १ ब पुढीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा व लिहा.
1.१ ‘हू वेअर द  शुद्राज’ – वंचितांचा इतिहास
       स्त्री –पुरुष तुलना – स्त्रीवादी इतिहास
       ‘द इंडियन वॉर ऑफ इंडीपेन्डन्स’१८५७ – मार्क्सवादी  इतिहास
    ४.जेम्स ग्रँट डफ – वसाहतवादी इतिहास      
उत्तर : ‘द इंडियन वॉर ऑफ इंडीपेन्डन्स’१८५७ – मार्क्सवादी  इतिहास
2. १ वि.का राजवाडे – मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने
     २. स्वातंत्र्यवीर वि.दा.सावरकर - ‘द इंडियन वॉर ऑफ इंडीपेन्डन्स’1857
     ३.पंडिता रमाबाई – स्त्री-पुरुष तुलना
      ४.महात्मा फुले – गुलामगिरी
उत्तर : पंडिता रमाबाई – स्त्री-पुरुष तुलना ( मार्च २०२० )



प्रश्न २  पुढील विधाने सकारण स्पष्ट करा.
१.प्रादेशिक इतिहासलेखनाला  चालना मिळाली.
उत्तर : १ एकोणिसाव्या-  विसाव्या शतकामध्ये इंग्रजी शिक्षण पद्धतीमध्ये शिकून तयार झालेल्या भारतीय इतिहासकारांच्या लेखनामध्ये भारताच्या प्राचीन वैभवाचा अभिमान आणि भारतीयांची आत्मजाणीव जागृत करण्याकडे असलेला कल दिसतो त्यांच्या लेखनास राष्ट्रवादी इतिहासलेखन असे म्हंटले जाते. २. या लेखनास विष्णू शास्त्री यांच्या पासून प्रेरणा मिळाली. महादेव गोविंद रानडे, रामकृष्ण गोपाल भांडारकर , विनायक दामोदर सावरकर  ही प्रसिद्ध राष्ट्रवादी इतिहासलकर होत.३ भारतातील  स्वातंत्र्यलढयाला प्रेरणा देण्यासाठी राष्ट्रवादी इतिहासलेखनाचा उपयोग झाला.त्यात स्वातंत्र्यवीर वि.दा.सावरकर यांनी लिहिलेले ‘द इंडियन वॉर ऑफ इंडीपेन्डन्स’हा ग्रंथ महत्वाचा आहे. राष्ट्रवादी इतिहासलेखनाच्या प्रभावामुळे प्रादेशिक इतिहासलेखनास चालना मिळाली.
२. ‘बखर’ हा ऐतिहासिक साहित्यातील एक महत्वाचा प्रकार आहे.
उत्तर:१.मध्ययुगीन इतिहासलेखनात बखर या ऐतिहासिक साहित्याचे विशेष महत्त्व आहे.२.शुरवीरांचे गुणगान , ऐतिहासिक घडामोडी,लढाया, थोर पुरुषांची चरित्रे या विषयींचे लेखन बखरीत वाचावयास मिळते.मराठी भाषेत विविध प्रकारच्या बखरी उपलब्ध आहेत. ३.छत्रपती राजाराम महाराजांच्या कारकिर्दीत कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी लिहिलेली ‘सभासद बखर’ महत्वाची आहे. यातून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीविषयी माहिती मिळते. ४.‘भाऊसाहेबांची बखर’ या बखरीत पानिपतच्या लढाईचे वर्णन आहे.पानिपतची बखर , होळकरांची बखर  या महत्वाच्या बखरी आहेत.अशा प्रकारे  ‘बखर’ हा ऐतिहासिक साहित्यातील एक महत्वाचा प्रकार आहे.
३.राष्ट्रवादी इतिहासलेखनात स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे योगदान महत्वाचे आहे.
उत्तर: १ एकोणिसाव्या-  विसाव्या शतकामध्ये इंग्रजी शिक्षण पद्धतीमध्ये शिकून तयार झालेल्या भारतीय इतिहासकारांच्या लेखनामध्ये भारताच्या प्राचीन वैभवाचा अभिमान आणि भारतीयांची आत्मजाणीव जागृत करण्याकडे असलेला कल दिसतो त्यांच्या लेखनास राष्ट्रवादी इतिहासलेखन असे म्हंटले जाते. २. या लेखनास विष्णू शास्त्री यांच्या पासून प्रेरणा मिळाली.महादेव गोविंद रानडे, रामकृष्ण गोपाल भांडारकर , विनायक दामोदर सावरकर  ही प्रसिद्ध राष्ट्रवादी इतिहासलकर होत.
२.भारतातील  स्वातंत्र्यलढयाला प्रेरणा देण्यासाठी राष्ट्रवादी इतिहासलेखनाचा उपयोग झाला.त्यात स्वातंत्र्यवीर वि.दा.सावरकर यांनी लिहिलेले ‘द इंडियन वॉर ऑफ इंडीपेन्डन्स’हा ग्रंथ महत्वाचा आहे. अशा प्रकारे राष्ट्रवादी इतिहासलेखनात स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे महत्वाचे योगदान आहे.
प्रश्न –३  पुढील तक्ता पूर्ण करा.
जेम्स मिल
‘द हिस्टरी ऑफ ब्रिटीश इंडिया’
जेम्स ग्रँट डफ
..............................
.......................................
‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया’
श्री.अ. डांगे
........................................
....................................................
‘हू वेअर द  शुद्राज’
उत्तर:
जेम्स मिल
‘द हिस्टरी ऑफ ब्रिटीश इंडिया’
जेम्स ग्रँट डफ
‘ ए हिस्टरी ऑफ द मराठाज’
माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन
‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया’
श्री.अ. डांगे
माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन
डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर
‘हू वेअर द  शुद्राज’




प्रश्न – ४ पुढील संकल्पना स्पष्ट करा.
१.प्राच्यवादी इतिहासलेखन - 
उत्तर: १.युरोपमधील अभ्यासकांमध्ये पूर्वेकडील संस्कृती आणि देश यांच्या बद्दल कुतुहूल जागृत झालेले होते.त्याबद्दल आदर, कौतुक असलेले काही  अभ्यासक त्यांच्यामध्ये होते त्यांना प्राच्यवादी असे म्हंटले जाते.२.प्राच्यवादी अभ्यासकांनी संस्कृत आणि युरोपीय भाषांमधील साधर्म्याचा अभ्यास केला.वैदिक वाड्मय आणि संस्कृत साहित्याचा अभ्यास करण्यावर प्राच्यवादी विद्वानांचा भर होता.
३.इसवी सन  १७८४ मध्ये विल्यम जोन्स यांनी कोलकात्ता येथे एशियाटिक सोसायटीची स्थापना केली.त्याद्वारे प्राचीन भारतीय  वाड्मय आणि इतिहास यांच्या अभ्यासास  चालना मिळाली ४  फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर या जर्मन अभ्यासकाने ‘हितोपदेश’ या संस्कृत ग्रंथाचा जर्मन भाषेत अनुवाद केला.तसेच त्याने ऋग्वेदाचा जर्मन भाषेत अनुवाद केला.
२.वंचितांचा (सबऑल्टर्ण)  इतिहास
उत्तर: १वंचित समूहांचा इतिहास लिहिण्याची सुरुवात मार्क्सवादी इतिहासलेखनाच्या परंपरेतून झाली.  ही कल्पना सर्वप्रथम अँटोनिओ ग्रामची या इटालियन तत्वज्ञाने मांडली. २.वंचिताचा इतिहास लिहिण्यासाठी लोकपरंपरा हे एक महत्वाचे साधन मानले गेले आहे. ३.वंचीताच्या इतिहासाला महत्वाची विचारसरणी म्हणून स्थान मिळवून देण्याचे कार्य रणजित गुहा या भारतीय इतिहासकाराने केला.४.भारतात वंचीताच्या इतिहासाचा विचार महात्मा फुले यांच्या ‘गुलामगिरी’ आणि डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या ‘हू वेअर द  शुद्राज’ व  ‘द अनटचेबल्स’ हे ग्रंथ वंचितांच्या इतिहासाचा उदाहरण म्हणून सांगता येतील.
प्रश्न ५ पुढील प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे दया.
१ मार्क्सवादी इतिहासलेखन म्हणजे काय ? (मार्च २०२० )
उत्तर:  १.मार्क्सवादी इतिहासकारांच्या लेखनात आर्थिक व्यवस्थेतील उत्पादनाची साधने , पद्धती आणि उत्पादनाच्या प्रक्रियेतील मानवी संबंध यांचा विचार मध्यवर्ती होता.२.प्रत्येक सामाजिक घटनेचा सर्वसामान्य लोकांवर काय परिणाम होतो याचे विश्लेषण करणे हे मार्क्सवादी इतिहास लेखनाचे महत्वाचे सूत्र होते. ३. मार्क्सवादी इतिहासकारांनी जातीव्यवस्थेत होत गेलेल्या बदलांचा अभ्यास केला. भारतात या पद्धतीचा अवलंब दामोदर धर्मानंद कोसंबी, कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे,रामशरण शर्मा, कॉम्रेड शरद पाटील इ.नी आपल्या इतिहासलेखनात प्रभावीपणे केलेला दिसून येतो.४. मार्क्सवादात वर्गसंघर्षावर भर दिलेला आहे.मार्क्सच्या विचारावर आधारित जे इतिहास लेखन केले गेले त्याला मार्क्सवादी इतिहासलेखन असे म्हणतात.
२.इतिहासाचार्य वि.का. राजवाडे यांचे इतिहास लेखनातील योगदान स्पष्ट करा.
उत्तर; १.इतिहासलेखन,भाषाशास्त्र ,युत्पत्ती, व्याकरण अशा अनेक विषयावर मूलभूत संशोधन करणारे इतिहासकार म्हणून वि.का. राजवाडे परिचित आहेत.२.आपला इतिहास आपण लिहिला पाहिजे याचा पुरस्कार त्यांनी केला. ३.‘मराठयांच्या इतिहासाची साधने’ असे शीर्षक असणारे २२ खंड त्यांनी संपादित केले.त्यातील त्यांच्या प्रस्तावना अत्यंत अभ्यासपूर्ण आहेत.४.“इतिहास म्हणजे भूतकालीन  समाजाचे सर्वांगीण समग्र जीवनदर्शन , केवळ राजकीय घडामोडी , सत्तांतरासाठी कटकारस्थाने आणि युद्धे यांच्याच हकीकती नव्हेत.”असे त्यांचे मत होते.अस्सल कागदपत्रांच्याच  साह्याने इतिहास लिहिला पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.
हे लक्षात ठेवाच ............
Ø इसवी सनाच्या सातव्या शतकात बाणभट्ट यांनी लिहिलेले ‘हर्षचरित्र’ हे संस्कृत काव्य ऐतिहासिक चरित्रग्रंथाच्या स्वरूपाचे आहे.
Ø इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात कल्हण याने लिहिलेला ‘राजतरंगिणी’ हा काश्मीरच्या इतिहासावरील ग्रंथ आहे.
Ø मध्ययुगीन मुस्लीम इतिहासकारामध्ये झियाउद्दीन बरनी याने लिहिलेला ‘तारीख –इ-फिरुजशाही’  हा ग्रंथ महत्वाचा आहे.
Ø मुघल साम्राज्याचा संस्थापक बाबर याचे आत्मचरित्र ‘तुझुक- इ- बाबरी’ मध्ये त्याला कारवाया लागलेल्या युद्धाची वर्णने आहेत.
Ø इतिहासलेखनाच्या चिकित्सक पद्धतीच्या दृष्टीने अबुल फजल याने लिहिलेल्या ‘अकबरनामा’ या ग्रंथाचे महत्त्व आहे.
Ø छत्रपती राजाराम महाराजांच्या कारकिर्दीत कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी लिहिलेली ‘सभासद बखर’ महत्वाची आहे.
Ø भारतीय पुरातत्व खात्याचे पहिले सरसंचालक अलेक्झांडर कनिंगहॅम हे होते.
Ø जेम्स मिल – ‘द हिस्टरी ऑफ ब्रिटीश इंडिया’(१८१७)
Ø माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन – ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया’(१८४१)
Ø जेम्स ग्रँट डफ – ‘ ए हिस्टरी ऑफ द मराठाज’
Ø इसवी सन  १७८४ मध्ये विल्यम जोन्स यांनी कोलकात्ता येथे एशियाटिक सोसायटीची स्थापना केली.
Ø फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर या जर्मन अभ्यासकाने ‘हितोपदेश’ या संस्कृत ग्रंथाचा जर्मन भाषेत अनुवाद केला.
Ø न्या. महादेव गोविंद रानडे यानी ‘ द राईज ऑफ द मराठा पॉवर’ या ग्रंथात मराठा सत्तेच्या उदयाची पार्श्वभूमी विस्ताराने मांडली.
Ø वि.का.राजवाडे यांनी ‘मराठयांच्या इतिहासाची साधने’ असे शीर्षक असणारे २२ खंड संपादित केले.
Ø स्वातंत्र्यवीर वि.दा.सावरकर यांनी लिहिलेले ‘द इंडियन वॉर ऑफ इंडीपेन्डन्स’हा ग्रंथ महत्वाचा आहे.
Ø ‘प्रिमिटीव्ह कम्युनिझम टू स्लेव्हरी’ हे कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे यांचे पुस्तक मार्क्सवादी इतिहासलेखनाचे उदाहरण आहे.
Ø महात्मा फुले यांच्या ‘गुलामगिरी’ आणि डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या ‘हू वेअर द  शुद्राज’ व  ‘द अनटचेबल्स’ हे ग्रंथ वंचितांच्या इतिहासाचा उदाहरण म्हणून सांगता येतील.
Ø सन १८८२ मध्ये ताराबाई शिंदे यांनी लिहिलेले ‘स्त्रीपुरुष तुलना’हे पुस्तक पहिले स्त्रीवादी लेखन समजले जाते.

Ø पंडिता रमाबाई यांचे ‘द हाय कास्ट हिंदू वुमन’ तसेच मीरा कोसंबी यांचे ‘क्रॉसिंग थ्रेशोल्ड्स : फेमिनिस्ट एस्सेज इन सोशल हिस्टरी’ व शर्मिला रेगे यांचे ‘रायटिंग कास्ट,रायटिंग जेंडर: रीडिंग दलित वुमेन्स टेस्टिमोनीज’हे स्त्रीवादी इतिहासलेखनाचे  महत्वाचे ग्रंथ आहेत.


 विद्यार्थी मित्रानो अजून शाळा जरी सुरु झाल्या नसल्या तरी तुम्ही अभ्यासास सुरुवात करावी असा माझा आग्रह आहे. माझ्या मते या काळात उपलब्ध असलेल्या वेळेचा फायदा तुम्ही करून घ्या.नियमित पणे अभ्यास करा.काही अडचणी असतील तर comment करून कळवा.आपल्या विषयाशी निगडीत कोणतीही अडचण असेल तर तुम्हाला खात्रीने त्याचे समाधानकारक उत्तर मिळेल.
मित्रहो, प्रत्येक आठवड्याला तुमच्यापर्यंत लेखाची लिंक पोहचू  शकेल याची शक्यता नाही त्यामुळे तुम्ही नवीन लेखासाठी दर बुधवार व गुरुवारी माझ्या या website www.bhausahebumate.com ला भेट दया.म्हणजे तुमच्या अभ्यासात खंड पडणार नाही. तसेच  तुम्हाला  ही अभ्यासमाला उपयुक्त वाटत असेल तर तुम्ही या  website ला follow करा. ज्यामुळे नवीन लेख प्रकाशित झाल्याबरोबर तुम्हाला मेसेज येईल.


सूचना – शिक्षक बांधवानो व  विद्यार्थी मित्रांनो ,  आता भाऊसाहेब उमाटे सरांचे  मार्गदर्शन व्हिडीयोज  Total History By Umate sir या  Youtube Channel वर उपलब्ध आहेत. तुम्ही या  स्वयंअभ्यास मालेबरोबरच आमचे दहावी साठी बनवलेले व्हिडीयोज पाहिल्यास निश्चितच तुमचा अभ्यास पूर्ण होईल. 




·       Like, share and subscribe our YOUTUBE Channel - Total history by Umate sir    


·        Our Official website - www.bhausahebumate.com

·        Download our App. From Play store – Bhausaheb Umate
-------------------------------------------------------------------------------------------------

No comments

Theme images by luoman. Powered by Blogger.